De logica van de paniekstoornissen
Paniekstoornissen zijn het resultaat van de vecht-vlucht reactie die een overlevingsfunctie heeft. De functie van paniekaanvallen is dus overleven! Voor onze overleving is het noodzakelijk dat er in de hersenen een automatische reactie is opgeborgen die onmiddellijk in werking treedt bij gevaar. Ga maar eens na, wat er zou gebeuren als je niet onmiddellijk zou reageren wanneer plotseling een auto op je afrijdt. Je zou het niet meer kunnen navertellen. De paniekreactie heeft als doel om je te beschermen, en niet om je ziek te maken. Ze wordt aangestuurd vanuit het autonome zenuwstelsel, en ze leidt tot enkele lichamelijke veranderingen.
Autonome zenuwstelsel
Als je hersenen een gevaar waarnemen, geven ze een signaal aan een gedeelte van uw zenuwstelsel dat we het autonome zenuwstelsel noemen. Dit bestaat weer uit twee onderdelen, namelijk het sympathische zenuwstel en het parasympathische zenuwstelsel. Zij regelen samen jouw energiehuishouding en jouw activiteitsniveau. Het sympathische zenuwstelsel is het vecht-vlucht systeem, en maakt energie vrij om het lichaam tot actie aan te zetten. Het parasympathische zenuwstelsel heeft een herstelfunctie, en brengt je lichaam weer terug in een rusttoestand. De symptomen bij een paniekstoornis zijn het resultaat van activiteiten van het sympathische zenuwstel.
Dit sympathische zenuwstelsel functioneert als een alles-of-niets systeem. Als het geactiveerd wordt, zullen alle onderdelen reageren. Dat verklaart waarom bij de meeste paniekaanvallen zoveel verschillende symptomen optreden, en niet slechts een of twee. Bovendien reageert dit sympathische zenuwstelsel erg snel, meteen als het gevaar ziet. Daarom kunnen de symptomen van een paniekaanval ook binnen enkele seconden optreden.
Het sympathische zenuwstelsel zorgt ervoor dat twee chemische stoffen vrijkomen, namelijk adrenaline en noradrenaline. Dat gebeurt door twee klieren die we de bijnieren noemen. Adrenaline en noradrenaline zijn allebei hormonen die je lichaam tot actie aanzetten. De activiteit van het sympathische zenuwstelsel wordt op twee manieren weer gestopt. Allereerst worden de hormonen adrenaline en noradrenaline weer vernietigd door andere chemische stoffen in het lichaam. Bovendien wordt na verloop van tijd het parasympathische zenuwstelsel geactiveerd, en dit herstelt de rust. Paniek kan daardoor niet steeds blijven doorgaan, maar lost uiteindelijk vanzelf op.
Het duurt echter enige tijd voordat de adrenaline en de noradrenaline is opgelost. Ook als de activiteit van je sympathische zenuwstelsel is beëindigd, voel je je nog wat opgefokt omdat deze hormonen nog in je bloed zitten. Dat is heel normaal en absoluut onschadelijk. De vecht-vlucht reactie van het sympathische zenuwstelsel beïnvloedt je hart, je bloeddoorstroming, je zweetklieren, je pupillen, je spieren, je spijsvertering en nog meer delen van je lichaam.
Het hart en de bloeddoorstroming
Het actieve sympathische zenuwstelsel zorgt ervoor dat je hartslag versnelt en dat je hart krachtiger werkt. Dit is noodzakelijk om je lichaam voor te bereiden op actie (vechten of vluchten) want daardoor versnelt de bloeddoorstroming, waardoor er meer zuurstof beschikbaar komt voor de spieren en voor de verwijdering van afvalproducten uit weefsels. De spiervezels hebben zuurstof nodig als energiebron om te kunnen vechten of vluchten. Er is ook sprake van een verandering in de bloeddoorstroming. Het komt erop neer, dat er minder bloed stroomt op plekken waar dit nu niet nodig is (doordat de bloedvaten samenknijpen), en dat het bloed gestuurd wordt naar plekken waar dit wel nodig is (doordat hier de bloedvaten uitzetten). Zo wordt bloed onttrokken aan de huid, de vingers en de tenen, waardoor de huid wit zal wegtrekken en je last kunt krijgen van koude handen en voeten. Daarvoor in de plaats stroomt meer bloed naar de dwarsgestreepte spieren van de dijen, het hart en de biceps zodat deze in staat zijn om te vechten en te vluchten. De warmte en koude gevoelens die bij paniekaanvallen kunnen optreden, worden daarmee verklaarbaar.
De longen en de ademhaling
De vecht-vlucht reactie heeft ook invloed op de ademhaling; deze versnelt namelijk en wordt dieper omdat het lichaam meer zuurstof nodig heeft. Soms kan de ademhaling onevenwichtig worden en tot onschuldige klachten leiden. Bijvoorbeeld ademnood, of het gevoel te stikken en pijn of een druk op de borst. Ook de bloedtoevoer naar het hoofd kan afnemen. Dit is niet gevaarlijk, omdat het om een lichte afname gaat. Het leidt echter tot onplezierige klachten zoals duizeligheid, verslechterd zien, verwarring, gevoelens van onwerkelijkheid, en opvliegers.
Andere lichamelijke effecten
De zweetklier
De vecht-vlucht reactie verhoogt de transpiratie. Het zweten zorgt ervoor dat het lichaam niet oververhit raakt, en stelt je in staat om tegen gevaar te vechten of te vluchten zonder flauw te vallen van de hitte.
Pupillen
De pupillen vergroten zodat er meer licht invalt. Daardoor ben je beter in staat om je omgeving te verkennen op gevaren. Maar de pupilvergroting kan ook leiden tot symptomen als vager zien, vlekken voor ogen en gevoeligheid voor licht.
Speekselklier
Een ander effect van de vecht-vlucht reactie is de afname van de speekselproductie. Eigenlijk wordt de activiteit van de hele spijsvertering verminderd. De energie die ervoor nodig is, wordt gebruikt door de spieren. Dit kan leiden tot misselijkheid, maagklachten, en soms diarree. Ook veel spieren worden aangespannen, en dat veroorzaakt het gevoel van gespannenheid. Deze spierspanning kan soms pijn veroorzaken, of kan leiden tot trillerigheid. Een Andere typisch gevolg van de vecht-vlucht reactie is de aanmaak van natuurlijke pijnstillers in de hersenen, en het vrijkomen van suikers vanuit de lever zodat meer energie beschikbaar is. Omdat voor de vecht-vlucht reactie zoveel energie beschikbaar komt, voelen mensen zich na afloop erg moe.
In de onderstaande tabel zie je de lichamelijke veranderingen nog een samengevat:
Lichamelijke verandering Doel Symptoom
Versnelde en zwaardere meer zuurstof hartkloppingen
Hartslag beschikbaar voor bleek worden
Gewijzigde bloeddoorstroming spieren koude handen
Versnelde ademahaling meer zuurstof hyperventilatie
duizeligheid, ademnood
Druk op borst, veranderd
Zicht
Verhoogde zweetproductie afkoelen zweten
Vergroting pupillen beter zicht gevoeligheid licht
Stoppen spijsvertering energie naar spieren droge mond, misselijkheid
Maagpijn, diarree
Verhoogde spiertonus vechtreactie sperspanning, trillen
Vrijkomen pijnstillers verminderd pijngevoel ongevoeligheid
© H.C.M. Hermans, www.angstpoli.nl